8 Apr 2016
• | Zimić A.
• | 32

Crni ili alpski daždevnjak (Salamandra atra) je terestrični repati vodozemac prilagođen hladnim i vlažnim planinskim staništima. Naseljava visoke planinske predjele Evrope, a u Bosni i Hercegovini je prisutan samo u izolovanim populacijama u Dinaridima. Posebno je značajna podvrsta Salamandra atra prenjensis, endem Dinarida.

Opis vrste

Maksimalna dužina: do 16 cm
Boja tijela: uglavnom potpuno crna

Tijelo je vitko i vretenasto, sa relativno kratkim repom koji je u presjeku ovalan. Koža je crna i sjajna, sa brojnim dobro razvijenim žlijezdama koje luče zaštitne supstance. Na bočnim stranama glave nalaze se izražene parotoidne žlijezde. Glava je izdužena, a dužina glave je približno jedna i po širina glave. Noge su snažne i dobro prilagođene kretanju po zemljištu. Prednje noge imaju četiri prsta, a zadnje pet. Za razliku od srodnog pjegavog daždevnjaka (Salamandra salamandra), crni daždevnjak nema karakteristične žute mrlje i znatno je manjih dimenzija. Podvrsta Salamandra atra prenjensis razlikuje se od tipične podvrste manjom dužinom tijela (11–14 cm) i karakterističnim rasporedom nepčanih zuba u obliku slova “S”. Ako se jedinke uznemire, mogu iz žlijezda na koži izlučiti otrovnu supstancu koja služi kao odbrana od predatora.

Rasprostranjenost

Alpski daždevnjak naseljava planinska područja južne i srednje Evrope. Areal vrste obuhvata alpsko-dinaridski region: od Francuske i Njemačke preko Slovenije i Hrvatske do Bosne i Hercegovine i sjevernih dijelova Crne Gore i Albanije. U Bosni i Hercegovini prisutna je podvrsta Salamandra atra prenjensis, koja predstavlja endem Dinarida. Ova podvrsta naseljava izolovane planinske oblasti, a potvrđena je na planinama Prenj, Čvrsnica i Orjen (te postoje nepotvrđeni historijski nalazi na planini Treskavici). 

Vrsta se u pravilu javlja na velikim nadmorskim visinama, najčešće iznad 1700 m.

Stanište

Crni daždevnjak naseljava hladna i vlažna planinska staništa. Najčešće se javlja na alpskim livadama, u kamenjarima, šumskim područjima i na mjestima gdje se dugo zadržava snijeg. Skrivaju se ispod kamenja, u pukotinama tla ili među korijenjem biljaka. Aktivni su uglavnom noću, ali se mogu pojaviti i tokom dana kada je visoka vlažnost zraka ili nakon kiše. Za razliku od mnogih drugih vodozemaca, ova vrsta je u potpunosti prilagođena kopnenom načinu života i ne zavisi od vodenih tijela za razmnožavanje.

Životni ciklus i ishrana

Spolna zrelost: 3–4 godine
Starosni vijek: do 17 godina u prirodi (u zatočeništvu i do 40 godina)

Mužjaci su teritorijalni i često dolazi do međusobnih sukoba. Udvaranje započinje međusobnim trljanjem tijela i repova, nakon čega mužjak polaže spermatoforu na tlo koju ženka preuzima kloakom. Gestacija traje veoma dugo i može trajati dvije do tri godine, zavisno od nadmorske visine i temperature staništa. Za razliku od većine vodozemaca, crni daždevnjak je viviparan – ženka rađa jedno ili dva potpuno razvijena mladunca. Tokom razvoja embrija dolazi do pojave intrauterinog kanibalizma, gdje se razvijeni embriji hrane preostalim oplođenim jajima. Novorođeni mladunci su potpuno metamorfozirani i dugi oko 40–50 mm. Hrane se prvenstveno malim kopnenim beskičmenjacima, poput puževa i različitih vrsta insekata.

Zanimljivosti

Prenjski daždevnjak je otkriven krajem 19. vijeka na planini Prenj. Prvih pet primjeraka pronašao je Otoman Reiser 1895. godine na lokalitetu Otiš (oko 1800 m nadmorske visine). Podvrstu Salamandra atra prenjensis opisala je kustosica Sofija Mikšić 1969. godine nakon analize uzoraka sa Prenja koje je priskupio poznati botaničar Čedomir Šilić. 

Daždevnjaci su poznati po izuzetnoj sposobnosti regeneracije. Mogu obnoviti izgubljene dijelove tijela poput repa, ekstremiteta pa čak i pojedinih tkiva, pod uslovom da centralni nervni sistem nije oštećen.

Citat: BHHU-ATRA (2026). Crni (alpski) daždevnjak: Salamandra atra. http://bhhuatra.com Bosansko-Hercegovačko Herpetološko Udruženje Atra. Preuzeto: <umetnuti datum>.

Literatura

Amphibia Web (2018). Information on amphibian biology and conservation. [web application]. 2018. Berkeley, California: AmphibiaWeb. Available: http://amphibiaweb.org/. (Feb 21, 2018)

Arnold N. & Ovenden D. (2004). Reptiles and amphibians of Britain and Europe - Field Guide. Collins. 76–87.

Bolkay, J. (1924). Popis vodozemaca i gmizavaca, koji se nalaze u bos.-herc. Zemaljskom muzeju u Sarajevu s morfološkim, biološkim i zoogeografskim bilješkama. Spomenik Srpske Kraljevske Akademije, 41(11): 1-29.

Mikšić, S. (1969). Nova podvrsta alpskog daždevnjaka (Salamandra atra prenjensis nov.). Glasnik Zemaljskog muzeja, (PN) NS, 8: 83-86.

Lelo, S. & Zimić, A. (2020). Biosistematika vertebrata: Biodiverzitet vodozemaca i gmizavaca sa posebnim osvrtom na faunu Bosne i Hercegovine [Biosystematics of vertebrates: Biodiversity of amphibians and reptiles with special reference to the fauna of Bosnia and Herzegovina]. Udruženje za inventarizaciju i zaštitu životinja. Ilijaš, Sarajevo.

Werner F (1898): Prilozi poznavanju faune reptilija i batrahija Balkanskog poluostrva. Glasnik Zemaljskog muzeja, 10(1): 131-156.